بسمه تعالی

# واژه‌نامه

واژه‌های حوزه، و واژه‌های ما، به زبانی ساده.

## حوزه و مراحل تحصیل

حوزه چگونه درس می‌دهد، و مراحلی که طلبه می‌پیماید.

### حوزه

عربی: الحوزة العلمية · انگلیسی: Hawza

همچنین: حوزه‌ی علمیه

جامعه‌ای آموزشی از مدرسه‌ها، استادان، فقیهانِ برجسته، کتابخانه‌ها و طلاب که علوم اسلامی در آن تدریس می‌شود، بیش از همه در قم و نجف. «حوزه‌ی علمیه» یعنی حلقه‌ی دانش. صفحه‌ی [حوزه](https://tpilmflow.com/fa/hawza/) شرح می‌دهد که طلبه در آن چگونه می‌آموزد.

نیز نگاه کنید: [درس](https://tpilmflow.com/fa/glossary/#dars)، [درس خارج](https://tpilmflow.com/fa/glossary/#bahth-al-kharij)

### درس

عربی: درس · انگلیسی: Dars

شرح و تحلیلِ استاد بر یک متن، یا در سطحِ عالی، بر یک مسئله. طلاب پیش از درس متن را مطالعه می‌کنند و پس از آن مرورش می‌کنند. اگر استاد و طلاب بخواهند، درس ضبط می‌شود و [دفتر](https://tpilmflow.com/fa/tools/#daftar) آنچه را می‌آموزد نگه می‌دارد.

نیز نگاه کنید: [مباحثه](https://tpilmflow.com/fa/glossary/#mubahatha)

### مباحثه

عربی: مباحثة · انگلیسی: Mubahatha

گفت‌وگو با هم‌درسان پس از درس، برای بازسازیِ استدلال‌ها و آزمودنِ اشکال‌ها. طلبه‌ای که توضیحی را دنبال می‌کند، شاید هنوز نتواند استدلال را بازگو کند یا به اشکالی جدی پاسخ دهد؛ مباحثه این کاستی را آشکار می‌کند.

نیز نگاه کنید: [درس](https://tpilmflow.com/fa/glossary/#dars)

### مقدمات

عربی: المقدمات · انگلیسی: Muqaddimat

پایه‌ها، نخستین مرحله: صرف، نحو و بلاغتِ عربی؛ منطق؛ و مبانیِ عقاید، اخلاق و احکامِ عملی. این‌ها ابزارهای خواندنِ دقیقِ متونِ علمی‌اند.

نیز نگاه کنید: [منطق](https://tpilmflow.com/fa/glossary/#mantiq)، [سطوح](https://tpilmflow.com/fa/glossary/#sutuh)

### منطق

عربی: المنطق · انگلیسی: Mantiq

دانشِ تعریفِ درست و استدلالِ معتبر: اینکه مفهومی چگونه تعریف می‌شود، حکمی چگونه شکل می‌گیرد، و نتیجه کی از مقدماتش برمی‌آید. در مرحله‌ی نخست خوانده می‌شود، اغلب با کتابِ «المنطق» مظفر، و همه‌ی دانش‌های بعدی با آن استدلال می‌کنند.

نیز نگاه کنید: [مقدمات](https://tpilmflow.com/fa/glossary/#muqaddimat)، [اصول فقه](https://tpilmflow.com/fa/glossary/#usul-al-fiqh)

### سطوح

عربی: السطوح · انگلیسی: Sutuh

همچنین: سطح (مفرد)

مرحله‌ی میانیِ متن‌محور: فهم و تحلیلِ انتقادیِ آثارِ شناخته‌شده‌ی فقه و اصول، مانندِ «شرح لمعه» و «اصول الفقه»ِ مظفر، نزدِ استاد.

نیز نگاه کنید: [مقدمات](https://tpilmflow.com/fa/glossary/#muqaddimat)، [سطوح عالی](https://tpilmflow.com/fa/glossary/#sutuh-ulya)

### سطوح عالی

عربی: السطوح العليا · انگلیسی: Sutuh ‘ulya

مرحله‌ی میانیِ بالاتر: تسلط بر متونِ تحلیلیِ دشوار، به‌ویژه «مکاسب»، «رسائل» و «کفایة الاصول»، پیش از پژوهشِ عالی. برخی آن را بخشی از سطوح می‌شمارند.

نیز نگاه کنید: [سطوح](https://tpilmflow.com/fa/glossary/#sutuh)، [درس خارج](https://tpilmflow.com/fa/glossary/#bahth-al-kharij)

### درس خارج

عربی: بحث الخارج · انگلیسی: Bahth al-kharij

همچنین: بحث خارج، خارج

پژوهشِ عالی، بالاترین مرحله. فقیهی برجسته مسئله‌ای را طرح می‌کند، منابع را می‌کاود، استدلال‌های عالمانِ پیشین را بازسازی می‌کند و به نتیجه‌ای استدلال می‌کند. «خارج» یعنی بیرون از وابستگی به کتابِ درسیِ معیّن، نه بیرون از حوزه. حضور در آن به‌خودیِ خود کسی را مجتهد نمی‌کند.

نیز نگاه کنید: [اجتهاد](https://tpilmflow.com/fa/glossary/#ijtihad)، [مجتهد](https://tpilmflow.com/fa/glossary/#mujtahid)

### اجازه

عربی: إجازة · انگلیسی: Ijaza

اجازه‌ای مکتوب از استاد: برای نمونه، اینکه شاگرد می‌تواند حدیثِ استاد را نقل کند، یا به اجتهاد رسیده است.

نیز نگاه کنید: [اجتهاد](https://tpilmflow.com/fa/glossary/#ijtihad)، [حدیث](https://tpilmflow.com/fa/glossary/#hadith)

## فقه و روش آن

حکم چگونه به دست می‌آید، و چه کسی می‌تواند به آن برسد.

### فقه

عربی: الفقه · انگلیسی: Fiqh

احکامِ شریعتِ الهی درباره‌ی کارهای انسان، از عبادت تا داد و ستد و زندگیِ خانوادگی، آن‌گونه که از منابعشان فهمیده می‌شود. فقه قلبِ آموزشِ حوزه است.

نیز نگاه کنید: [اصول فقه](https://tpilmflow.com/fa/glossary/#usul-al-fiqh)، [فتوا](https://tpilmflow.com/fa/glossary/#fatwa)

### اصول فقه

عربی: أصول الفقه · انگلیسی: Usul al-fiqh

همچنین: اصول

نظریه و روش‌های استدلالِ فقهی: اینکه فقیه چگونه می‌تواند مسئولانه از دلیل (قرآن، سنتِ پیامبر و امامان، اجماع و عقل) به حکم برسد، و آنجا که دلیل خاموش است چه باید کرد. کانونِ روش‌شناختیِ حوزه در مراحلِ عالی است.

نیز نگاه کنید: [فقه](https://tpilmflow.com/fa/glossary/#fiqh)، [اجتهاد](https://tpilmflow.com/fa/glossary/#ijtihad)

### اجتهاد

عربی: الاجتهاد · انگلیسی: Ijtihad

توانِ علمی، و تلاشی که برای استنباطِ احکام از منابعشان با روش‌های اصولِ فقه لازم است. با توانِ نشان‌داده‌شده، و گاه با اجازه، شناخته می‌شود. [مدلِ ما](https://tpilmflow.com/fa/model/) به آن دست نمی‌زند: استدلال را همراه با منابعش توضیح می‌دهد.

نیز نگاه کنید: [مجتهد](https://tpilmflow.com/fa/glossary/#mujtahid)، [تقلید](https://tpilmflow.com/fa/glossary/#taqlid)، [اجازه](https://tpilmflow.com/fa/glossary/#ijaza)

### مجتهد

عربی: المجتهد · انگلیسی: Mujtahid

عالمی که به اجتهاد رسیده است و احکام را خود از منابعشان استنباط می‌کند، نه با پیروی از دیگری.

نیز نگاه کنید: [اجتهاد](https://tpilmflow.com/fa/glossary/#ijtihad)، [مرجع تقلید](https://tpilmflow.com/fa/glossary/#marja)

### مرجع تقلید

عربی: مرجع التقليد · انگلیسی: Marja‘

همچنین: مرجع، مراجع (جمع)

مرجعی شناخته‌شده برای تقلید: مجتهدی برجسته که مؤمنان در عملِ دینیِ خود از فتواهای او پیروی می‌کنند. مرجع شدن امری فراتر است، نه پایه‌ی پایانیِ یک دوره‌ی تحصیلی. ابزارهای ما هر پرسشی درباره‌ی حکمِ شخصی را به مرجعِ تقلیدِ خودِ خواننده ارجاع می‌دهند.

نیز نگاه کنید: [تقلید](https://tpilmflow.com/fa/glossary/#taqlid)، [فتوا](https://tpilmflow.com/fa/glossary/#fatwa)، [رساله‌ی عملیه](https://tpilmflow.com/fa/glossary/#risala-amaliyya)

### تقلید

عربی: التقليد · انگلیسی: Taqlid

پیروی از فتواهای مجتهدی جامع‌الشرایط در احکامِ عملی: راهی که بیشترِ مؤمنان، که خود مجتهد نیستند، با آن به شریعت عمل می‌کنند.

نیز نگاه کنید: [مرجع تقلید](https://tpilmflow.com/fa/glossary/#marja)، [مجتهد](https://tpilmflow.com/fa/glossary/#mujtahid)

### فتوا

عربی: فتوى · انگلیسی: Fatwa

همچنین: فتاوا (جمع)

حکمِ مجتهد در پاسخ به پرسشی عملی. IlmFlow هیچ فتوایی صادر نمی‌کند.

نیز نگاه کنید: [مرجع تقلید](https://tpilmflow.com/fa/glossary/#marja)، [رساله‌ی عملیه](https://tpilmflow.com/fa/glossary/#risala-amaliyya)

### رساله‌ی عملیه

عربی: الرسالة العملية · انگلیسی: Risala ‘amaliyya

همچنین: رساله‌ی توضیح‌المسائل

رساله‌ی عملیه‌ی مرجع: فتواهای او درباره‌ی عملِ دینیِ روزانه، به ترتیبِ موضوع، برای کسانی که از او تقلید می‌کنند.

نیز نگاه کنید: [مرجع تقلید](https://tpilmflow.com/fa/glossary/#marja)، [فتوا](https://tpilmflow.com/fa/glossary/#fatwa)

## متون و نقل آن‌ها

منابع چگونه نقل شده‌اند، و اعتبارشان چگونه سنجیده می‌شود.

### حدیث

عربی: الحديث · انگلیسی: Hadith

همچنین: احادیث (جمع)

گزارشی از گفتار یا کردارِ پیامبر یا امامان که از راهِ زنجیره‌ای از راویان نقل شده است. حدیث، در کنارِ قرآن، منبعِ متنیِ احکام است.

نیز نگاه کنید: [سند](https://tpilmflow.com/fa/glossary/#sanad)، [علم رجال](https://tpilmflow.com/fa/glossary/#ilm-al-rijal)، [کتب اربعه](https://tpilmflow.com/fa/glossary/#the-four-books)

### سند

عربی: السند · انگلیسی: Sanad

همچنین: اسناد

زنجیره‌ی راویانی که حدیث از راهِ آنان به کتابی که آن را ثبت کرده رسیده است: چه کسی از چه کسی شنید. [سند](https://tpilmflow.com/fa/tools/#sanad)، ابزارِ ما برای رجال‌شناسی، نامش را از آن گرفته است.

نیز نگاه کنید: [حدیث](https://tpilmflow.com/fa/glossary/#hadith)، [علم رجال](https://tpilmflow.com/fa/glossary/#ilm-al-rijal)، [سلسله‌ی سند](https://tpilmflow.com/fa/glossary/#the-chain)

### علم رجال

عربی: علم الرجال · انگلیسی: ‘Ilm al-rijal

همچنین: رجال

دانشِ راویان: راویان و سلسله‌سندها را می‌سنجد، و هویت‌ها، داوری‌ها درباره‌ی وثاقت، گسستگی‌های احتمالی و داوری‌های مورد اختلاف را بررسی می‌کند. آمدنِ حدیثی در یکی از مجموعه‌های بزرگِ شیعه، به‌خودیِ خود آن را نزدِ همه‌ی فقیهان معتبر نمی‌سازد.

نیز نگاه کنید: [سند](https://tpilmflow.com/fa/glossary/#sanad)، [حدیث](https://tpilmflow.com/fa/glossary/#hadith)

### کتب اربعه

عربی: الكتب الأربعة · انگلیسی: The Four Books

چهار مجموعه‌ی بزرگِ حدیثِ شیعه: «کافی» از کلینی، «من لا یحضره الفقیه» از صدوق، و «تهذیب الاحکام» و «الاستبصار» از طوسی.

نیز نگاه کنید: [حدیث](https://tpilmflow.com/fa/glossary/#hadith)، [غیبت کبری](https://tpilmflow.com/fa/glossary/#the-major-occultation)

### غیبت کبری

عربی: الغيبة الكبرى · انگلیسی: The major occultation

غیبتِ طولانیِ امامِ دوازدهم که در سالِ ۳۲۹ قمری (۹۴۱ میلادی) آغاز شد. عالمانِ بزرگِ آغازِ آن (کلینی، صدوق، مفید، شریف رضی و طوسی) آنچه را می‌دانستند همراه با سندش نقل کردند: چه کسی گفت، و از چه کسی.

نیز نگاه کنید: [کتب اربعه](https://tpilmflow.com/fa/glossary/#the-four-books)، [سلسله‌ی سند](https://tpilmflow.com/fa/glossary/#the-chain)

### کلام

عربی: علم الكلام · انگلیسی: Kalam

علمِ کلام: دانشی که عقاید دینی را تبیین می‌کند و از آن‌ها دفاع می‌کند.

نیز نگاه کنید: [فلسفه](https://tpilmflow.com/fa/glossary/#falsafa)، [عرفان](https://tpilmflow.com/fa/glossary/#irfan)

### فلسفه

عربی: الفلسفة · انگلیسی: Falsafa

همچنین: حکمت

پرسش‌هایی درباره‌ی هستی، علیت، معرفت و نفس. جایگاهش در آموزشِ طلبه به نهاد و حلقه‌ی علمی بستگی دارد.

نیز نگاه کنید: [کلام](https://tpilmflow.com/fa/glossary/#kalam)، [عرفان](https://tpilmflow.com/fa/glossary/#irfan)

### عرفان

عربی: العرفان · انگلیسی: ‘Irfan

اندیشه‌ی عرفانیِ نظری، یا پرورشِ معنویِ عملی؛ در کنارِ برنامه‌ی اصلی تدریس می‌شود و جایگاهش به نهاد و حلقه‌ی علمی بستگی دارد.

نیز نگاه کنید: [کلام](https://tpilmflow.com/fa/glossary/#kalam)، [فلسفه](https://tpilmflow.com/fa/glossary/#falsafa)

## واژه‌های خودِ ما

واژه‌هایی که IlmFlow برای کارِ خود به کار می‌برد.

### نوشته

عربی: مدوَّن · انگلیسی: Record

یک پرسش، پاسخِ آن و منابعی که پاسخ بر آن‌ها استوار است، که استاد یا طلبه‌ای از حوزه در [دفتر](https://tpilmflow.com/fa/tools/#daftar) می‌نویسد، همراه با ثبتِ اینکه چه کسی آن را نوشت و چه کسی بازبینی کرد. نمونه‌ای آموزشی است، نه حکم.

نیز نگاه کنید: [بازبینی](https://tpilmflow.com/fa/glossary/#review)، [جفت آموزشی](https://tpilmflow.com/fa/glossary/#training-pair)

### بازبینی

عربی: المراجعة · انگلیسی: Review

خوانشِ عالمی دیگر از یک نوشته: استاد، یا طلبه‌ای در سطحِ درسِ خارج، می‌پرسد آیا استدلال درست است و آیا هر منبع همان را می‌گوید که ادعا شده است. نوشته تأیید می‌شود، تا بررسیِ صفحه نگه داشته می‌شود، برای اصلاح بازگردانده می‌شود یا رد می‌شود؛ همیشه با دلیلی که نویسنده بتواند بر پایه‌اش کاری بکند.

نیز نگاه کنید: [نوشته](https://tpilmflow.com/fa/glossary/#record)

### جفت آموزشی

عربی: الزوج التدريبي · انگلیسی: Training pair

نوشته‌ای تأییدشده، در قالبی که مدل از آن می‌آموزد: پرسش، و پاسخِ مستدل همراه با دلیلش. هر جفت تاریخچه‌ی کاملِ خود را همراه دارد: درباره‌ی چیست، چه می‌گوید، بر چه استوار است، و چه کسی پشتِ آن ایستاده است.

نیز نگاه کنید: [نوشته](https://tpilmflow.com/fa/glossary/#record)، [مدل](https://tpilmflow.com/fa/glossary/#model)

### مدل

عربی: النموذج · انگلیسی: Model

برنامه‌ای رایانه‌ای که از نمونه‌های بسیار الگو می‌آموزد. مدلِ ما روشِ حوزه را از جفت‌های آموزشیِ بازبینی‌شده می‌آموزد: اینکه دلیل چگونه سنجیده می‌شود، نه فهرستی از احکام. روی رایانه‌های خودِ ما اجرا می‌شود. صفحه‌ی [مدل](https://tpilmflow.com/fa/model/) بیشتر می‌گوید.

نیز نگاه کنید: [جفت آموزشی](https://tpilmflow.com/fa/glossary/#training-pair)، [اجتهاد](https://tpilmflow.com/fa/glossary/#ijtihad)

### خوانش ماشین

عربی: القراءة الآلية · انگلیسی: Machine reading

متنی که ماشین پدید آورده است: متنِ پیاده‌شده، ترجمه، یا خوانشِ صفحه‌ای چاپی. همیشه به عنوانِ کارِ ماشین مشخص می‌شود و تا انسانی آن را با خودِ صفحه نسنجیده، قابلِ نقل نیست.

نیز نگاه کنید: [قابل نقل](https://tpilmflow.com/fa/glossary/#quotable)، [اثر انگشت دیجیتال](https://tpilmflow.com/fa/glossary/#fingerprint)

### قابل نقل

عربی: قابل للاقتباس · انگلیسی: Quotable

شایسته‌ی نقل: عبارتی که انسانی آن را با خودِ صفحه سنجیده است. تا آن هنگام، به عنوانِ خوانشِ ماشین مشخص می‌شود.

نیز نگاه کنید: [خوانش ماشین](https://tpilmflow.com/fa/glossary/#machine-reading)، [سلسله‌ی سند](https://tpilmflow.com/fa/glossary/#the-chain)

### سلسله‌ی سند

عربی: السلسلة · انگلیسی: The chain

واژه‌ی ما برای اینکه یک عبارت از کجا آمده است: منبع (صفحه‌ای از کتاب، یا سخنرانیِ عالمی آن‌گونه که پایگاهِ خودش منتشر کرده است)، عینِ عبارت با اثرِ انگشت و جایگاهش، اینکه کدام ابزارِ ما چه کرد و کی، و نوشته‌ای که به آن ارجاع می‌دهد. خواننده می‌تواند آن را تا سرچشمه دنبال کند، همان‌گونه که عالمانِ حدیث گزارشی را از راهِ سندش تا سرچشمه دنبال می‌کردند.

نیز نگاه کنید: [سند](https://tpilmflow.com/fa/glossary/#sanad)، [اثر انگشت دیجیتال](https://tpilmflow.com/fa/glossary/#fingerprint)

### اثر انگشت دیجیتال

عربی: البصمة الرقمية · انگلیسی: Fingerprint

رمزی کوتاه که از عینِ حروفِ یک متن محاسبه می‌شود. اگر حتی یک حرف تغییر کند، رمز تغییر می‌کند؛ پس می‌توان نشان داد عبارتی که همراه با اثرِ انگشتش منتقل شده، دست‌نخورده مانده است.

نیز نگاه کنید: [سلسله‌ی سند](https://tpilmflow.com/fa/glossary/#the-chain)

### کلید عبور

عربی: مفتاح المرور · انگلیسی: Passkey

راهی برای ورود به ابزارهای ما بدونِ گذرواژه. دستگاهتان با اثرِ انگشت، چهره یا رمزی که با آن قفلش را باز می‌کنید، بررسی می‌کند که خودِ شمایید و تنها به ابزارهای ما می‌گوید که راضی است؛ هیچ رازی از آن بیرون نمی‌رود. [کلیدِ عبور چگونه کار می‌کند](https://daftar.tpilmflow.com/fa/passkeys).

## واژه‌ای جا افتاده است؟

بگویید کدام واژه، تا آن را بیفزاییم: واژه‌نامه با پرسش‌های مردم بزرگ‌تر می‌شود.

---

پروژه‌ای از Truth Promoters، ساخته‌ی tpcloud.solutions. فناوری را ما می‌سازیم؛ دانش از آنِ حوزه است.